Eindelijk.. Marzahn

IMG_3908Eigenlijk weet ik niet waarom het zolang geduurd heeft voordat ik Marzahn eens goed ging bekijken. En ook niet waarom ik nu pas dit verslag schrijf. Het grootste ‘Neubaugebiet’ van de DDR, kroonjuweel van de Plattenbau, dat is toch wel de moeite waard.

Mijn eerste uitgebreide kennismaking met grootschalige Plattenbau was tijdens een bezoek aan Dresden-Prohlis in 1995. Maar daarover misschien een andere keer.

Het woord ‘Plattenbau’, of althans de manier waarop dit woord gebruikt en begrepen wordt, is niet onomstreden. Als technische term bestond het al lang, zowel in het westen als in het oosten. Maar er zijn mensen die de manier waarop het woord eerst in het westen en sinds 1989 in het verenigde Duitsland gebruikt wordt, denigrerend vinden. Plattenbau – Kampfbegriff?

Marzahn dus. Ik was al vaak genoeg in Berlijn geweest. En ook wel eens in Marzahn. Maar pas nu (en dat is dus ook alweer een tijdje geleden) kwam het tot een uitgebreide wandeling. Waarom? De eerste keer schampte ik Marzahn slechts. Het zal 1997 geweest zijn. Het was koud. De grijze gevels nodigden niet uit. En ik liet me misschien afschrikken door de troosteloosheid die de wijk uitstraalde of door de blikken van onbegrip als ik aan mensen vroeg of we hier niet eens lekker de tijd voor moesten nemen. Marzahn, wat moest je daar nou?

Ondertussen is er veel veranderd. Berlijn is allang niet meer ruig en mensen gaan er ook niet meer heen om goedkoop te wonen. Zelfs Marzahn heeft zijn (in ieder geval in het westen lang bestaande) afstotende reputatie verloren. Het schijnt zelfs hip te zijn in bepaalde kringen. Maar ik heb geen verstand van kringen die bepalen wat hip is en houd me daar ook liever verre van. Dus dat laat ik maar even voor wat het is.

De feiten: in 1971 wordt op de achtste ‘Parteitag der SED’ besloten de ‘woningnood als sociaal probleem’ tot 1990 (ja, dat is een Germanisme) op te lossen. In dat kader past ook het ‘Neubaugebiet Berlin-Marzahn’. De echte bouw van deze ‘Großsiedlung’ begint in 1977 en zal duren tot het einde van de jaren ‘80. Er wordt van zuid naar noord gebouwd, grotendeels in de vorm van Plattenbau met elf verdiepingen. De bouwtijd van zo een gebouw was rond de 110 dagen. Maar uiteindelijk is er, ondanks een zekere monotonie in sommige delen van het gebied, een behoorlijke verscheidenheid aan verschillende gebouwtypen ontstaan.

IMG_3878

Zo. Over markant gesproken. Deze torens vormen de entree tot de wijk, komend met de S-bahn. Mooi, lelijk, of mooi lelijk, dat mag iedereen zelf bepalen. Ze moeten hun prominente plek wel delen met het voor deze tijd onvermijdelijke nieuwe winkelcentrum. Dat heb ik maar niet overdag gefotografeerd. Ik werd er niet vrolijk van en daar kwam ik immers ook niet voor. Wacht even. Ik bedoel.. Nou ja.

Verder dan maar.

IMG_3880

Nou vooruit dan, een hoekje van het winkelcentrum.

En dan valt op dat veel gebouwen in goede staat zijn. Het is ondertussen ook 27 jaar na de Wende, dus dat mag ook wel.

IMG_3886

Sommige gebouwen zijn (voor zover ik dat aan de hand van een vergelijking met oude foto’s kan zien) inmiddels opgeleukt met fraaie nieuwe balkons.

Maar er is nog genoeg origineels te zien. Tenminste..

IMG_3899

IMG_3921

Natuurlijk wil ik in mijn (letterlijk en figuurlijk) oppervlakkige beschouwing niet onvermeld laten dat wonen in de ‘Neubau’ in de DDR het ideaal van velen was. Al was daarbij een niet onbelangrijke push-factor dat de bestaande woningvoorraad niet of nauwelijks onderhouden werd. Maar er is ook recent een duidelijke herwaardering voor de kwaliteiten van deze woningen.

In de loop van de tijd werden er verschillende systemen en gebouwtypen ontwikkeld. Veel hiervan zijn in Marzahn te vinden. Voor de liefhebbers: een mooi overzicht vind je hier: Ueber die Platte.

IMG_3942

Een leuke verrassing (voor wie het niet wist) is dat het oude dorp gehandhaafd is. Het doet een beetje onwerkelijk aan. Een typisch ‘Angerdorf’ (met in het midden een gemeenschappelijke weide, vergelijkbaar met de brink in veel Nederlandse dorpen) zoals ze in deze streek gebruikelijk waren.

Ik wil niet onvermeld laten dat de naam Marzahn ook nog hele andere connotaties heeft: vanaf 1936 was er in Marzahn een ‘Zwangslager’ voor ‘zigeuners’. Aanleiding hiervoor waren de olympische spelen. In 1986 is hiervoor een herdenkingsmonument geplaatst.  Zwangslager Marzahn

IMG_3943

Als we terugkomen bij het begin van onze wandeling is het inmiddels donker geworden. Toch nog maar een foto van de nieuwe tijd dan maar. Je kunt niet blijven wegkijken..

 

Deze wandeling maakte ik in 2014 samen met Laureline van den Heuvel. Wil je iets van Berlijn zien en ben je geïnteresseerd in kunst, dan moet je bij haar zijn! gallery quest

En als je van mooie en mooi-lelijke gevels houdt ook. voorgevel

 

 

 

Advertenties

Een wandeling door Alipašino Polje

IMG_5529We lopen over een licht slingerende, de hoogtelijn volgende voetgangersweg. Het asfalt is hier en daar wat barstig. Er is veel groen en beplanting langs de weg. Hier en daar hangen dikke paarse pruimen aan de boompjes. Het drukke verkeer van de stad is ver weg.

 

IMG_5531Tussen de hoge, speels getrapte huizenblokken is veel, heel veel groen. En hier en daar een speelveldje.

IMG_5543Waar de voetgangersroute een brede autoweg kruist, is een tunnel, waardoor het langzaam verkeer ongelijkvloers kan kruisen. Het tunneltje wordt duidelijk gemeden en is vervuild. Een ‘informeel’ paadje leidt omhoog naar de weg.

Gescheiden langzaam en snel verkeer. Hoogbouw in een grofmazige hovenstructuur. Grote groene terreinen tussen de gebouwen, ontsluiting voor autoverkeer van buitenaf. We zijn hier duidelijk in een product van de ‘moderne’, functionalistische stedenbouw. Dit is Alipašino Polje, Sarajevo, Bosnië en Herzegovina. Gebouwd in drie fases (A, B en C) in de periode 1974-1979, volgens het uitbreidingsplan van 1964 voor Sarajevo, hoofdstad van de Volksrepubliek Bosnië en Herzegovina binnen het federale Joegoslavië. De Bijlmer van Bosnië, zeg maar. (Ik had willen zeggen: van Sarajevo, maar dat allitereert niet zo lekker.)

IMG_5557

Tja, het zal wel aan mij liggen. Maar ik sla er altijd weer van achterover. We kunnen dus steden bouwen die meer uit groen bestaan dan uit steen. Met ruimte en zonder verkeersoverlast. Nou ja, grotendeels dan. Natuurlijk, ik ken ook alle bezwaren tegen deze vorm van stedenbouw. Ik woon er zelf niet. En veel bewoners van dit soort wijken zouden meteen hun spullen pakken als ze een laagbouwwoning met een tuintje zouden kunnen bemachtigen. Maar toch..

IMG_5568

Terug naar onze wandeling. Ik heb me laten vertellen dat de heuveltjes op deze foto oude atoomschuilkelders zijn. Daar hebben we er in Amsterdam-Slotermeer (Van Eesteren Buitenmuseum) ook een paar van, diep onder de grond. De aanblik van deze schommels is wat triestig. Maar dat geldt wel voor meer zaken in Bosnië.

IMG_5535

Direct naast Alipašino Polje is, langs de centrale as van de stad,  een lang lint van commerciële voorzieningen neergestreken. Het zijn grootschalige voorzieningen die niet gericht zijn op de wijk. Ze vormen, met hun chaotische, soms glimmende, soms goedkope (post-?) moderne commerciële architectuur een contrast met de wijk. Door hun ligging, functie en ontwerp zijn ze voor de wijk dus nauwelijks een aanwinst te noemen. Ze lijken bewust of in ieder geval heel gedecideerd afstand te nemen van de wijk en alles waar deze voor staat (zie Nina Stevanović, p5.)

Het grote euvel van Alipašino Polje schijnt het gebrek aan voorzieningen te zijn (zie alweer Nina Stevanović). Dat probleem is niet nieuw; het speelt al sinds de bouw van de wijk. Dat klinkt me niet onbekend in de oren. Het is een steevast probleem van de mono-functionele wijken die de functiescheiding ons heeft opgeleverd. Waar ligt het aan? Gebrek aan politieke prioriteit; gebrek aan draagkracht onder de veelal weinig welvarende bewoners; het pure feit dat niet alles planbaar is en een totaal geplande omgeving dus altijd tekort zal schieten om in menselijke behoeften te voorzien en ruimte te bieden aan economische en sociale initiatieven? Wie zal het zeggen. De oorlog, de economische malaise sindsdien en het ..laten we zeggen niet optimaal functioneren van het politieke stelsel hebben ook een rol gespeeld.

IMG_5558

Typerend voor de woningen in Alipašino Polje (en elders) is dat de bewoners allerlei reparaties en aanpassingen aan hun woningen naar eigen inzicht en met de beschikbare middelen gedaan hebben. Balkons zijn vaak verglaasd om woonruimte te winnen. Raamkozijnen zijn vervangen.

Als de was uithangt wordt deze, naar wat een goede Bosnische gewoonte lijkt, altijd gesorteerd op formaat (van groot naar klein of vice versa, wie zal het zeggen..) opgehangen.

Ik heb me laten vertellen dat veel huurwoningen vanaf 1990 door de bewoners konden worden gekocht. Hoe die privatisering in zijn werk is gegaan; wat er gebeurd is met het bezit en beheer van de huurwoningen; wat een en ander betekent voor de toekomst van deze wijken en woningen: dat zijn onderwerpen waar ik me nog in hoop te verdiepen.

IMG_5562

De inrichting van met name de balkons geeft vaak blijk van veel liefde en aandacht. Er zijn wijnranken te zien, kleurige bloemen en zelfs hangende moestuinen.

IMG_5591

In Sarajevo is, net als op veel andere plekken in het land, de oorlog ook visueel nooit ver weg. Gebouwen dragen de tekenen van inslagen van granaten. Dat geldt ook voor straten en stoepen (de ‘Sarajevo Roses’).  Op bijna elk gebouw zijn kogelgaten te zien. De gaten van granaatinslagen zijn gerepareerd met metselwerk en cement. Wellicht is het tot nu toe vaak niet aan de orde geweest om dergelijke schade volledig te herstellen. Maar ik kan me niet aan de indruk onttrekken dat dit ook niet gewenst is. De oorlogsschade is erfgoed geworden, heeft een belangrijke plek in de persoonlijke en collectieve herinnering van mensen en gemeenschappen. Maar het is ook een politiek symbool geworden. Ik zal hier niet ingaan op de herinneringscultuur en de politieke strijd die hiermee in dit land gepaard gaat. Maar als planoloog en erfgoed-geinteresseerde vraag ik me af: op welke manier zal dit erfgoed behouden blijven voor de toekomst? Wat betekent het voor mensen om overal, altijd herinnerd te worden aan een pijnlijk verleden? En als Nederlander en halve Duitser vraag ik me misschien ook af: wanneer wordt dit netjes gerepareerd, zodat het leven verder kan gaan? Mijn moeder is geboren in en na de tweede wereldoorlog teruggekeerd naar het grotendeels door bombardementen vernietigde Stuttgart. Als ik daar nu kom herken ik het bijna niet meer: alles glimt en ademt welvaart uit (iets te veel naar mijn smaak). Betekent dat dat men zich niet herinnert wat er gebeurd is? Volgens mij niet. Nou ja, ik bedoel maar..het schreeuwt om een plan. Maar dat heb ik wel met meer dingen.

Zo.. komende vrijdag gaat de wandeling weer door Slotermeer.

Ik hoop in volgende berichten verder in te gaan op een aantal van de volgende zaken:

-de waardering van  het socialistische/moderne stedelijk erfgoed in het huidige politieke, economische en culturele klimaat in Bosnië, Nederland en (waarom niet) de rest van wereld.

-oorlogsschade als erfgoed.

-waarom ik lelijke flats mooi vind.

-de woningmarkt in Bosnië en Herzegovina.

 

Bronnen:

Nina Stevanović – Architectural Practices in Post-war Bosnia and Herzegovina: The Treatment of Socialist Legacy. In: ŽIVOT UMJETNOSTI 94/2014: POSTSOCIALISM?

Maja Lovrenović. Als ik zeg dat ik me iets heb laten vertellen dat zal dat meestal door haar zijn geweest. Zonder haar was ik trouwens ook niet zo gauw in Bosnië terecht gekomen. Al was ze niet bij deze wandeling. Lees ook haar lezenswaardige Blog: confessions from the field